05/11/2025
Sau khi những ồn ào về giá cả, hậu cần liên quan đến chiếc ấm gốm hoa lam dáng tỳ bà vẽ người và phong cảnh từ châu Âu về đến tay một người bạn thân ở Hà Nội đã lắng xuống, xin góp đôi lời bình luận về món đồ vừa hồi hương.
Thứ nhất, trong dòng gốm Lê Sơ nói chung và thể loại ấm gốm hoa lam dáng tỳ bà có gắn phù điêu hình lá đề ở hai mặt bên, hiện vật này có lai lịch rõ ràng, dày dặn và gây ấn tượng nhất. Được trục vớt từ con tàu đắm gần Cù Lao Chàm trong dự án hợp tác khảo cổ học dưới nước lần đầu tiên ở Việt Nam, đáng lẽ chiếc ấm này đã phải được chọn giữ lại ở Việt Nam cùng với các hiện vật độc bản theo thỏa thuận giữa Việt Nam với công ty Saga (các hiện vật được Việt Nam giữ lại đã phân chia cho khoảng năm bảo tàng trong nước, một số đã được đăng ký là Bảo vật quốc gia, trong đó nổi tiếng nhất là chiếc chum vẽ thiên nga ở Bảo tàng Lịch sử). Có lẽ là đại diện công ty trục vớt Saga biện luận rằng đó không phải là hiện vật độc bản vì loại hình ấm đó xuất hiện khá nhiều trên con tàu. Nhưng cả hai bên đã bỏ qua tính chất độc bản về đề tài trang trí, như sẽ trình bày ở phần cuối bài. Sau đó chiếc ấm được đưa sang San Francisco đấu giá cùng với các hiện vật trục vớt được từ con tàu đắm Cù Lao Chàm, được hãng đấu giá Butterfields and Butterfields đặt tên lại là “Kho báu Hội An” để phục vụ cho mục đích quảng bá cuộc đấu giá. Chiếc ấm đương nhiên là một ngôi sao trong cuộc đấu giá đầu tiên năm 2000 và được gõ búa cao hơn mức ước tính nhiều. Không rõ vợ chồng nhà sưu tập Sam và Myrna Meyers tham gia đấu giá trực tiếp đợt đó hay gián tiếp mua lại chiếc ấm sau cuộc đấu, chỉ biết rằng chiếc ấm đã được đưa vào vựng tập giới thiệu bộ sưu tập “Hai người Mỹ ở Paris. Một đam mê tìm hiểu Nghệ thuật Châu Á” xuất bản ở Paris năm 2016. Chiếc ấm sau đó được trưng bày tại cuộc triển lãm bộ sưu tập của ông bà Myers với tiêu đề “Từ những miền đất Á Châu” ở bảo tàng Pointe-à-Callière, Montreal, Canada từ tháng 11 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017. Tiếp theo, nó còn xuất hiện tại triển lãm với cùng tiêu đề tại Bảo tàng Nghệ thuật Kimbell ở bang Texas nước Mỹ từ tháng 3 đến tháng 8 năm 2018. Lần ra mắt công chúng gần đây nhất là trong cuộc trưng bày trước khi đấu giá ở Châu Âu, với nhiều hình ảnh và video clip phục vụ truyền thông của nhà đấu giá. Như vậy có thể truy xét trọn vẹn lý lịch của hiện vật với hành trình khép kín kéo dài gần 6 thế kỷ: được sản xuất ra ở miền Bắc nước Việt rồi lên tàu buôn Đông Nam Á từ quý ba thế kỷ 15 (khoảng năm 1450-1475), nằm dưới biển Đông gần miền Trung Việt Nam từ đó đến năm 1997 được trục vớt và bảo quản trong kho liên doanh Việt Nam – Malaysia của công ty Saga, sang Mỹ năm 1999, sang Pháp khoảng những năm 2000, sang Canada năm 2017, ghé về Mỹ năm 2018 rồi quay lại Châu Âu để đến năm 2025 hồi hương về Bắc Việt.
Hai là, chiếc ấm thể hiện đỉnh cao về chất lượng nghệ thuật gốm hoa lam đương thời, minh chứng cho quy trình tạo tác hoàn hảo từ tạo dáng, vẽ, tráng men đến nung gốm – kết tụ vào sản phẩm có hình dáng cân đối, trọn vẹn từ tổng thể đến chi tiết, nước men đều và trong, màu lam xanh mướt nhờ oxit cobalt chín đúng độ, và nhất là họa pháp bậc thầy, hình và nét bay bổng, mềm mại.
Nhưng đề tài trang trí mới là điểm độc đáo nhất của hiện vật này, ghi lại được dấu ấn của tinh thần “Tam giáo đồng nguyên” đương thời. Không cần nói thêm nhiều về chính sách khuếch trương Nho giáo, với mục đích trung ương tập quyền của thời Lê Sơ, nhất là dưới vài đời vua đầu thể hiện qua việc tổ chức các khoa thi và ban hành Bộ luật Hồng Đức. Xét tổng thể các tác phẩm gốm thời Lê Sơ thì thấy tinh thần Đạo giáo được thể hiện rõ nét qua phong cảnh sơn thủy (ví dụ trên các đĩa miệng cánh sen vẽ nhiều ngọn núi với cây cỏ như cảnh Bồng lai) hay các lâu đài, lầu đa giác. “Dưới thời Lê Sơ, Đạo giáo cùng Phật giáo ngày càng phát triển mạnh không chỉ trong dân gian mà ngay cả trong cung đình. Đạo giáo thời Lê sơ chủ yếu là Đạo giáo thần tiên và Đạo giáo phù thủy. Đạo giáo thần tiên hấp dẫn giới Nho sĩ bởi tinh thần siêu thoát, phiêu du và tạo cảm hứng sáng tác thơ văn” (theo wikipedia). Quan trọng nhất là ý này: “Đạo giáo thường song hành với Phật giáo và thường mượn nghi lễ của Phật giáo để thâm nhập lòng người.” Có thể nói đề tài trang trí trên chiếc ấm là một trường hợp hiếm có, xác thực cho sự kết hợp giữa Phật giáo và Đạo giáo. Phía “ngọn” ấm – gần vòi, vẽ cảnh một ông lão yếu ớt tựa vào cây gậy chống, nhìn về phía một người trẻ hơn đang quay lưng lại, mặt hướng về một chiếc quan tài, có lẽ là đang thực hiện tang lễ cho một người thân. Phía “gốc” ấm – gần quai, vẽ một nho sĩ trong trang phục thanh thoát đang ngồi ung dung tự tại ngắm cảnh sơn thủy, nước chảy mây trôi. Nối hai cảnh là các mảng lớn vẽ cây cối, rõ nhất là cây tùng, và núi non. Thông điệp qua bố cục trang trí như trên có thể hiểu là: đời sống vật chất gắn liền với tứ đại khổ (sinh, lão, bệnh, tử) – một triết lý Phật giáo, hãy trở về với gốc thiên nhiên, hòa mình vào cây cỏ núi non, sơn thủy hữu tình – tinh thần Đạo giáo để được ung dung tự tại.
Hiện vật có đề tài nhân vật trên gốm thời Lê Sơ nói chung đã quý hiếm, thể hiện được thông điệp về đời sống tinh thần và triết lý đương thời như trên chiếc ấm này càng quý hiếm hơn. Tiếc rằng (hay may là nhờ có) hội đồng giám định khi chọn ra các hiện vật độc bản để giữ lại ở Việt Nam năm 1999 đã không để ý đến tính chất đặc biệt, độc bản của đề tài trang trí trên chiếc ấm này. Giờ được thưởng ngoạn một tác phẩm đại diện cho thời cực thịnh cả về vật chất lẫn tinh thần cũng là duyên hy hữu. Để kết luận, xin phép hỏi độc giả xem chiếc ấm này có xứng đáng đăng ký Bảo vật quốc gia (xét cả về chất lượng mỹ thuật, nguồn gốc lai lịch và ý nghĩa lịch sử, văn hóa) không?
