Jadę i jem

10/10/2026

Uprawy drzew owocowych na ziemiach polskich od XVIII po wiek XX

Zmiany wprowadzone w wiekach XVI i XVII spowodowały, że w XVIII stuleciu polskie sadownictwo i kultura stołowa weszły w nową fazę. Sady przy rezydencjach magnackich i dworach szlacheckich przestały być wyłącznie źródłem pożywienia, stając się wyrazem prestiżu, zamiłowania do eksperymentów botanicznych oraz filozofii powrotu do natury.
Jednym z najważniejszych trendów XVIII stulecia było ugruntowanie mody na wyrafinowane owoce deserowe, zwłaszcza starannie wyselekcjonowane odmiany gruszek i jabłek, które importowano z zachodniej Europy lub szczepiono w rodzimych szkółkach. Wielką popularnością cieszyły się owoce cytrusowe – cytryny i pomarańcze – uprawiane masowo w specjalnie wznoszonych oranżeriach i pomarańczarniach, które stały się stałym elementem założenia pałacowo-parkowego.

Nowe odmiany drzew owocowych w polskich sadach

Pojawiły się nowe odmiany drzew owocowych, m.in. Grusza Bergamotka Złocista / Jesienna, słynna odmiana o niemal kulistych, spłaszczonych owocach przypominających małe jabłka czy angielska odmiana Grusza Bonkreta Williamsa (na przełomie XVIII/XIX wieku), najlepszy wybór na domowe kompoty, gruszki w occie czy tradycyjne nalewki. Z kolei znana w Europie od stuleci Grusza Krwawka od końca XVIII wieku staje się klasyką polskich sadów wiejskich.

Rewolucja przemysłowa XIX wieku – także w sadach

Sady w tym czasie przestawały być tradycyjnymi, przydomowymi ogródkami na rzecz zorganizowanych plantacji towarowych, stosujących nowoczesne metody agrotechniczne oraz naukowe podejście do ochrony roślin przed chorobami i szkodnikami. Kluczową rolę w tym procesie odegrały stowarzyszenia rolnicze, wystawy ogrodnicze oraz prasa fachowa, która edukowała i popularyzowała odporne na chłody odmiany. Powstawały nowoczesne szkółki drzewek, zajmujące się profesjonalną selekcją oraz szczepieniem szlachetnych odmian jabłoni, gruszy czy śliw. W sadach pojawiają się nowe odmiany: Grusza Faworytka / Klapsa (ok. 1840–1860 r.), Grusze: Komisówka (1849 r.) i Lukasówka (1874 r.) czy Jabłoń Ananas Berżenicki (koniec XIX wieku). W XIX wieku w Polsce ostatecznie wykrystalizował się także podział na dwa typy wiśni, które znamy do dzisiaj: Szklanki i Sokówki.

Profesor Szczepan A. Pieniążek, lider zmian w II połowie XX wieku

Prof. Pieniążek to najważniejsza postać współczesnego polskiego sadownictwa. Po II wojnie światowej przeprowadził naukową i technologiczną rewolucję, która zepchnęła tradycyjne, przedwojenne metody do historii i w ciągu zaledwie kilku dekad przekształciła Polskę w globalną potęgę produkcji owoców w Europie.
O tych kulinarnych historiach, w audycji „Kulinarne pogaduchy” w Polskim Radio Rzeszów, rozmawiają jej autorzy: Krzysztof Zieliński, znawca historii regionalnych kulinariów i redaktor Ewa Niedziałek-Szeliga.

fot. Glysiak/WikiCom
https://radio.rzeszow.pl/363499/historia-polskiego-sadownictwa-od-krolewskich-ogrodow-do-swiatowej-potegi/

07/10/2026

Uprawy owoców na ziemiach polskich do wieku XVII

Historia polskiego sadownictwa sięga głęboko w czasy średniowiecza, kiedy to uprawa drzew owocowych zaczynała odgrywać coraz ważniejszą rolę w gospodarce, przechodząc powoli od prostego zbieractwa do celowych nasadzeń przydomowych i klasztornych. W realiach średniowiecznych były to zazwyczaj niewielkie ogrody zakładane w bezpośrednim sąsiedztwie osad ludzkich, grodów, dworów oraz przy klasztorach.

Królowały wówczas przede wszystkim jabłonie oraz grusze. Jabłka były mniejsze, twardsze i bardziej kwaśne od współczesnych, doskonale nadawały się jednak do długiego przechowywania, suszenia oraz wyrobu tradycyjnych napojów fermentowanych. Trzecią istotną grupę stanowiły śliwy z niezwykle wówczas popularną śliwą lubaszka. Jej owoce spożywano na świeżo, suszono w dymie lub piecach chlebowych, co pozwalało zachować wartości odżywcze na zimę. W sadach grodowych i klasztornych sadzono również drzewa wiśni oraz czereśni.

Rewolucja w sadach za sprawą królowej Bony Sforza

Zapoczątkowała ona modę na nowoczesną agrokulturę oraz wprowadziła na polski grunt nieznane dotąd owoce. Wraz z jej otoczeniem, włoskimi ogrodnikami i nowymi trendami kulinarnymi, do polskich magnackich rezydencji zaczęły trafiać gatunki do tej pory uważane za egzotyczne lub niedostępne w klimacie środkowoeuropejskim, np. brzoskwinie czy morele. Rozkwit przeżywały również uprawy orzechów włoskich, które choć znane wcześniej, dopiero w tym okresie zyskały na popularności jako stały element założeń parkowo-sadowniczych przy nowych rezydencjach.

W XVII wieku pojawiają się nowe owoce

Od ok. 1590 r. w sadach nad Wisłą rośnie kosztela, legendarna polska odmiana jabłoni wymyślona przez zakonników w Czerwińsku nad Wisłą, jedna z najbardziej kultowych polskich odmian jabłoni. Kolejne odmiany to – francuska - Szara Reneta, rodzima Kantówka Gdańska czy Grafsztynek Prawdziwy. Mamy także dawne odmiany gruszek, np. rodzima Grumkowska oraz francuska Dobra Szara. Od XVII wieku w Polsce rozpoczęła się także uprawa śliwki węgierki, którą wówczas znano pod nazwą Damascenka lub Damaszka. Oprócz tego na stołach gościły liczne rodzime owoce m.in. nieszpułka, morwa, rajskie jabłuszka, pigwa czy rokitnik.
Pojawienie się nowych owoców w XVI i XVII wieku odmieniło polską kuchnię dworską. Owoce południowe i te uprawiane w nowo powstałych oranżeriach stały się symbolem luksusu, gościnności oraz wykwintnego gustu gospodarzy, wyznaczając nowe standardy w kulturze stołu dawnej I Rzeczypospolitej.

O tych kulinarnych historiach, w audycji „Kulinarne pogaduchy” w Polskim Radio Rzeszów, rozmawiają jej autorzy: Krzysztof Zieliński, znawca historii regionalnych kulinariów i redaktor Ewa Niedziałek-Szeliga.

Kulinarne pogaduchy • Historia polskiego sadownictwa sięga średniowiecza, gdy niewielkie sady zaczęły powstawać przy osadach, grodach, dworach i klasztorach. Z czasem uprawa owoców przeszła od prostego zbieractwa do świadomego sadownictwa, a XVI i XVII wiek przyniosły nowe gatunki ...

28/09/2026

Historia upraw warzyw na ziemiach polskich

Tradycje upraw ogrodowych na ziemiach polskich sięgają czasów bardzo odległych. W dawnych przydomowych ogrodach uprawiano przede wszystkim rośliny użytkowe, które znajdowały zastosowanie w codziennym gospodarstwie, kuchni i ludowym lecznictwie.

Od XIV wieku uprawiano u nas kapustę w dwóch odmianach: kapustę białą oraz czarną, która dzisiaj jest nam znana pod nazwą kapusty czerwonej. Oprócz niej uprawiano dużo ogórków, które były niezwykle popularnym i ulubionym warzywem zarówno na stołach dworskich, jak i chłopskich. Na ziemiach polskich ogórki pojawiły się już w IX wieku, a zawdzięczamy je kontaktom z Bizancjum. Ponadto powszechnie uprawiano cebulę, czosnek, marchew, pasternak, chrzan, rzodkiew, rzepę, buraki (zwane wówczas „ćwikłą”), rzadką dziś kucmerkę, rzeżuchę, mak (z którego tłoczono olej), także rośliny strączkowe: groch, soczewicę oraz bób.

Rewolucja w warzywniku za sprawą Bony Sforza
Ta energiczna nie tylko politycznie Królowa Polska zapoczątkowała uprawę mało znanych nad Wisłą, typowo włoskich warzyw: por, seler, pomidory, kalafior, brokuły, karczochy, szparagi, kalarepa, młoda kapusta, szpinak oraz koper włoski. Zaczęto sprowadzone z południa Europy zioła: bazylię, rozmaryn, majeranek, szałwię, miętę, melisę, tymianek czy oregano.

Ziemniaki przywiózł król Jan III Sobieski
Bulwy te przez dłuższy czas uprawiano w ogrodzie w Wilanowie wyłącznie jako roślinę ozdobną, podziwianą za jej piękne kwiaty. W czasach I Rzeczpospolitej do gotowania powszechnie używano marchwi, pietruszki, pasternaku, rzepy, brukwi, buraków, ogórków oraz cebuli, a w XVIII wieku na stołach coraz śmielej zaczęły pojawiać się selery, kalafiory, szparagi oraz sałaty.

Na galicyjskiej wsi – skromniej i biedniej
Chłopi dopiero po uwłaszczeniu w 1864 roku zaczęli uprawiać więcej warzyw. W przydomowych ogrodach wysiewano głównie marchew, pietruszkę, pasternak, rzodkiew, rzepę, buraki ćwikłowe, koper oraz mak. Sadzono również dynię, cebulę oraz czosnek. Rośliny strączkowe uprawiano równolegle w małych ogrodach i na większych polach. Ale głównym i niekwestionowanym składnikiem codziennej diety galicyjskich chłopów stały się ziemniaki i kapusta.
Uprawa warzyw na ziemiach polskich przeszła długą ewolucję. Od wczesnośredniowiecznych ogrodów klasztornych, zdominowanych przez rośliny korzeniowe i kapustne, aż po prawdziwą rewolucję botaniczną w XVI wieku zapoczątkowaną przez królową Bonę. Ten zagraniczny, niezwykle owocny transfer kulturowy trwale i głęboko przekształcił nasze rodzime nawyki żywieniowe. O tych kulinarnych historiach, w audycji „Kulinarne pogaduchy” w Polskim Radio Rzeszów, rozmawiają jej autorzy: Krzysztof Zieliński, znawca historii regionalnych kulinariów i redaktor Ewa Niedziałek-Szeliga.

https://radio.rzeszow.pl/359486/historia-upraw-warzyw-w-polsce-od-sredniowiecza-do-xix-wieku/

fot. Archiwum NAC

23/09/2026

Jesienne warzywa korzeniowe: burak, seler, marchew, pietruszka

Choć dzisiaj postrzegamy je jako oczywiste, codzienne składniki, ich droga na polskie pola, a w szczególności do naszych kuchni, była pełna fascynujących zwrotów akcji, botanicznych rewolucji i kulturowych transferów.
Burak przybywał do nas w kilku różnych falach i odmianach. Jako pierwsza, w czasach przedpiastowskich, dotarła z Bizancjum rasa liściasta, znana powszechnie jako boćwina. Dopiero w XVI w., za sprawą włoskich ogrodników sprowadzonych przez królową Bonę Sforzę, na polskich stołach zagościła rasa korzeniowa, czyli klasyczny burak ćwikłowy, który w krótkim czasie stał się fundamentem naszej kuchni narodowej. Kolejną rewolucję przyniosły lata 20. XIX wieku, kiedy na ziemiach polskich pod zaborami upowszechniła się uprawa buraka cukrowego.

Seler korzeniowy otaczała aura tajemnicy
Jego droga na polski stół wiodła przez apteki i klasztorne ogrody. Przełomem w popularności uprawy selera okazał się wiek XVI i przyjazd królowej Bony, która zaszczepiła nad Wisłą miłość do włoskich nowinek ogrodniczych, zwanych zbiorczo włoszczyzną. Na stołach arystokracji stał się nieodzownym elementem bazy polskich zup, bulionów i sosów, dostarczając im głębokiego, korzennego aromatu, który doskonale komponował się z polskimi mięsami. Polacy pokochali go również w wersji duszonej, pieczonej oraz jako składnik sałatek, w których jego charakterystyczna, lekko pikantna nuta doskonale przełamywała słodycz innych warzyw.

Marchew jedno z najstarszych warzyw znanych ludzkości
Pierwotna, dzika marchew miała twardy, biały lub fioletowy korzeń o intensywnym, żywicznym zapachu. Do Europy dotarła w XIII i XIV w. za pośrednictwem kupców arabskich, a na ziemiach polskich jej regularną uprawę rozpoczęto w XVI w. Dopiero w XVIII w., dzięki staraniom holenderskich hodowców, którzy pragnęli w ten sposób uczcić barwy swojej rodziny królewskiej, wyhodowano znaną nam dzisiaj pomarańczową, soczystą i słodką marchew.

Pietruszka warzywo o śródziemnomorskim rodowodzie
Do Polski pietruszkę sprowadziła w 1518 r. królowa Bona. Nasz kraj okazał się dla niej niezwykle łaskawy; polscy ogrodnicy szybko wyspecjalizowali się w uprawie odmian korzeniowych, które w chłodniejszym klimacie Europy Środkowej zyskiwały wyjątkową gęstość, jędrność oraz nieprawdopodobny aromat, znacznie przewyższający walory odmian uprawianych na ciepłym południu. W polskiej kulturze kulinarnej pietruszka cieszy się statusem warzywa absolutnie niezastąpionego.
O tych kulinarnych historiach, w audycji „Kulinarne pogaduchy” w Polskim Radio Rzeszów, rozmawiają jej autorzy: Krzysztof Zieliński, znawca historii regionalnych kulinariów i redaktor Ewa Niedziałek-Szeliga.

Kryżawki (Wólka Krowicka, gm. Lubaczów)

Składniki: 6 małych główek kapusty białej, 1 kg buraków ćwikłowych, 1-2 główki czosnku, 4-5 dojrzałych kwiatów zielonego kopru, kawałek skórki chleba żytniego.
Wykonanie: Główki kapusty pokroić na pół, ugotować. Buraczki obrać ze skóry, również ugotować i pokroić w plastry. Układać w szklanym lub glinianym naczyniu kolejno kapustę i buraczki, włożyć pokrojony czosnek i dodać koper. Wszystko zalać zimną, osoloną, przegotowaną wodą (1 łyżeczka soli na 1 litr wody) i przechowywać w ciepłym miejscu kilka dni. Aby przyśpieszyć kiszenie, można dodać skórkę żytniego chleba.

Kulinarne pogaduchy • To dziś podstawowe składniki polskiej kuchni. Ich historia jest jednak znacznie bardziej fascynująca – sięga odległych czasów, królewskich ogrodów i kulinarnych wpływów z różnych części Europy.

20/09/2026

PODKARPACKIE, 2026.09.20 (niedziela), Zarszyn k. Sanoka Gospoda Karpacka, Święto Karpackiego Gołąbka i Adzymka (Proziaka)

19/09/2026

PODKARPACKIE, 2026.09.24 (czwartek), Krasiczyn Zamek, warsztaty kulinarne „Smaki dawnej Galicji”

19/09/2026

PODKARPACKIE, 2026.09.20 (niedziela), Baranów Sandomierski Zamek, wydarzenie „Kuchnia dworska” pokaz kulinarny + warsztaty

15/09/2026

Smaczne, warzywne historie: brukselka, cykoria i czosnek

Brukselka i cykoria rzadziej goszczących w naszej jesiennej kuchni, a są to warzywa bardzo mocno z tą porą roku kojarzone i chętnie przez szefów kuchni w tym czasie wykorzystywane. Z czosnkiem jest inna historia – zbieramy go głównie w lipcu i sierpniu, ale jest absolutnie niezastąpionym w kuchni pod koniec roku, chociaż wówczas korzystamy już z jego wysuszonych zapasów..
Kapusta brukselska, potocznie nazywana po prostu brukselką, ma stosunkowo krótką historię w porównaniu do innych warzyw kapustnych.
Brukselka historycznie
Roślina ta w ogóle nie występuje w stanie dzikim i jest w pełni dziełem człowieka. Powstała najprawdopodobniej w Belgii ze skrzyżowania klasycznej kapusty głowiastej i jarmużu. Pierwsze wzmianki o jej uprawie w okolicach Brukseli pochodzą z XVII wieku, skąd zresztą wzięła się jej powszechnie używana na całym świecie nazwa. Początkowo była botaniczną ciekawostkę o walorach dekoracyjnych, a jej droga na europejskie salony oraz do powszechnego menu zajęła niemal dwa stulecia. Na ziemie polskie brukselka dotarła późno, bo na przełomie XVIII i XIX wieku. Traktowano ją jako warzywo wykwintne i smaczne, choć początkowo uprawiano ją głównie w majątkach dworskich oraz bogatych ogrodach podmiejskich.
Cykorią zajadali się już starożytni Rzymianie
Starożytni traktowali ją głównie jako cenne zioło lecznicze. Ale jej prawdziwa kariera uprawna rozpoczęła się w Europie dopiero w XVII wieku. Przełomem okazało się odkrycie, że gruby korzeń cykorii po wysuszeniu, upieczeniu i zmieleniu daje ciemny, niezwykle aromatyczny napar, który łudząco przypomina prawdziwą kawę ziarnistą. Moda na napar z korzenia cykorii rozprzestrzeniła się w Europie. Polacy także polubili ten napój, również z powodu jego właściwości zdrowotnych, gdyż cykoria wspierała trawienie i nie zawierała pobudzającej kofeiny.
Czosnek – najbardziej polskie warzywo?
Czosnek w Polsce pojawił się wcześnie, już w okresie średniowiecza, za sprawą kontaktów handlowych z Bizancjum i Rusią Kijowską. Szybko zyskał u nas status warzywa niezbędnego, pełniąc w tradycyjnych gospodarstwach podwójną rolę –przyprawy do tłustych mięs oraz naturalnego panaceum na przeziębienia, pasożyty, a nawet jako skuteczny środek chroniący przed złymi mocami. Z czasem uprawa czosnku na stałe wpisała się w polski krajobraz wiejski, ze szczególnym uwzględnieniem południowych rejonów kraju, w tym Podkarpacia i Małopolski, gdzie wybitnie sprzyjające warunki glebowe pozwoliły na wyhodowanie rodzimych odmian, niezwykle cenionych za swój wyjątkowo ostry smak i niespotykaną trwałość.
O tych kulinarnych historiach, w cotygodniowej audycji „Kulinarne pogaduchy” w Polskim Radio Rzeszów, rozmawiają jej autorzy: Krzysztof Zieliński, znawca historii nie tylko regionalnych kulinariów i redaktor Ewa Niedziałek-Szeliga.

Pierogi z pokrzywą i sosem czosnkowym (Chmielnik)
Składniki na ciasto: 1 kg mąki, 1 j***o, szczypta soli, ciepłe mleko lub ciepłe mleko z wodą do zarobienia ciasta.
Składniki na farsz: 0,5 kg listków pokrzywy, 0,5 kg białego sera, 5 wyciśniętych ząbków czosnku, sól, pieprz.
Składniki na sos czosnkowy: jogurt naturalny, śmietana 18%, 3 ząbki czosnku, sok z cytryny, sól, koperek, pieprz biały.
Wykonanie: Dobrze wyrobić ciasto, liście pokrzywy wrzucić na wrzątek i gotować 3 minuty. Odcedzić, wycisnąć jak kapustę i drobniutko posiekać. Dodać 0,5 kg białego sera, 5 wyciśniętych ząbków czosnku, sól, pieprz do smaku. Sos czosnkowy: jogurt, śmietanę, czosnek wyciśnięty, sól, pieprz, koperek, wymieszać. Polewać pierogi na talerzu.

Kulinarne pogaduchy • Jesień to czas warzyw o wyrazistym smaku i bogatej historii. Brukselka, cykoria i czosnek od lat obecne są w kuchni, choć nie zawsze zajmują w niej najważniejsze miejsce. Warto po nie sięgać nie tylko ze względu na walory smakowe, ale także wartości ...

13/09/2026

PODKARPACKIE, 2026.09.13 (niedziela), Bolestraszyce Arboretum, XV Międzynarodowy Festiwal Derenia

01/09/2026

PODKARPACKIE - do 2026.09.06 (niedziela), Piknik Galicyjski na Zamku w Krasiczynie – prelekcja, warsztaty kulinarne i garncarskie + kiermasz rękodzieła + koncert zespołu Tołhaje