23/10/2025
Jednym z ważnych elementów naszych zbiorów są czasopisma teologiczne i społeczno-religijne. Dzisiaj przedstawiamy "Religion in Communist Lands Vol. 17 No. 2, Summer 1989
Poniżej próbka streszczająca recenzję Juliana Schopflina książki Gézy Németha A Megbékélés Etikája (The Ethics of Reconciliation), opublikowanej na s. 181–186 w dziale Reviews.
1. Kontekst i znaczenie dzieła
Schopflin rozpoczyna od szerokiej diagnozy kulturowej Europy Środkowo-Wschodniej. Zauważa, że narody tego regionu — Czesi, Polacy, Węgrzy, Chorwaci — przez wieki trwale identyfikowały się z cywilizacją zachodnią, mimo że 40 lat dominacji sowieckiej próbowało to poczucie zniszczyć. Jednocześnie wskazuje na różnicę między „rdzeniem” Zachodu a „pograniczem” — kraje zachodnie wytworzyły trwałą kulturę filozoficzną (Akwinata, Hume, Kant, Hegel), natomiast Europa Wschodnia pozostawała w dużej mierze pozbawiona tradycji filozoficznej, skupiając się raczej na przetrwaniu niż refleksji teoretycznej.
W tym kontekście pojawienie się pracy Németha uznaje za fakt wyjątkowy: oto węgierski teolog i filozof próbuje sformułować oryginalny, chrześcijański system etyki — w dodatku z pozycji kraju komunistycznego, bez poparcia instytucjonalnego Kościoła.
2. Autor i jego droga życiowa
Németh, duchowny reformowany, inspirowany był przez nauczanie Martina Luthera Kinga Jr. Jego myśl ukształtowała się po 1956 roku, w cieniu sowieckiej interwencji. W 1975 r. został usunięty z urzędu przez kierownictwo Kościoła reformowanego za sprzeciw wobec teologii usługowej (Theology of Service) i powiązań z reżimem. Założył wówczas wspólnotę ekumeniczną „Community of Reconciliation” działającą na obrzeżach Kościoła, która angażowała się w pomoc społeczną i pracę z młodzieżą.
Schopflin zaznacza, że Ethics of Reconciliation pozostaje nieopublikowane, znane tylko w wąskim gronie chrześcijańskich intelektualistów — właśnie dlatego, że wymyka się teologii lojalnej wobec państwa.
3. Główne tezy dzieła
Punktem wyjścia Németha jest kryzys duchowy i moralny współczesności. Wiara i ideologie okazały się bankrutami, światem rządzą „czterej jeźdźcy Apokalipsy” — wojna, głód, zaraza i zawiść — a współczesny człowiek, pozbawiony godności, patrzy w pustkę.
Jednak Németh dostrzega w człowieku niezniszczalne jądro „egzystencjalnego zaufania” wobec wartości transcendentalnych. Wszechświat — pisze — „okazuje człowiekowi życzliwość”. Religie zawiodły, ideologie upadły, więc jedyną drogą odnowy jest powrót do etyki Jezusa, opartej nie na sile, lecz na miłości, zaufaniu i współdzieleniu.
Dla Németha miłość ma status ontologiczny: nie jest tylko zasadą moralną, lecz „ostateczną tajemnicą Wszechświata”. Etyka nie izoluje jednostki, lecz wiąże ją ze wspólnotą.
4. Etyka prorocza i etyka dyplomatyczna
Autor rozróżnia dwa typy postaw etycznych:
Etyka prorocza — postawa ludzi gotowych ponieść ryzyko i męczeństwo w imię prawdy;
Etyka dyplomatyczna — postawa tych, którzy działają kompromisowo, współpracują z systemem, ale starają się „czynić dobro” w jego ramach.
Németh nie przeciwstawia ich sobie, lecz proponuje, by „dyplomaci dobra” wspierali proroków czynu, tworząc wspólny etos działania opartego na miłości i odpowiedzialności.
5. Polska, Węgry i rola Europy Środkowej
W dalszej części eseju Németh przypisuje Węgrom szczególną misję: stać się „mostem” pojednania między Wschodem a Zachodem.
Schopflin uznaje to za pomysł interesujący, lecz naiwny: choć Węgrzy mają historyczne prawo do moralnej odnowy, są też uwikłani w nacjonalizmy i krzywdy przeszłości. Sam Németh wpada tu w sprzeczność — z jednej strony potępia „Diabła środkowoeuropejskiego szowinizmu”, z drugiej wzywa do protestu przeciw krzywdzie węgierskich mniejszości w Rumunii i Słowacji.
Mimo to recenzent docenia jego realistyczne obserwacje: diagnozę moralnego rozkładu społeczeństwa (korupcja, alkoholizm, samobójstwa, rozpad więzi rodzinnych) i receptę: odbudowę wspólnot, rodzin i „kościołów troskliwych” (caring churches).
6. Ocena recenzenta
Schopflin podkreśla, że dzieło Németha jest mieszaniną realizmu i utopii. Myśl autora cechuje wewnętrzna spójność i odwaga, ale jego idea pojednania — choć moralnie wzniosła — ignoruje pewne aspekty ludzkiej natury, jak skłonność do konfliktu i rywalizacji.
Németh wierzy, że etyka może ucywilizować władzę; Schopflin sceptycznie odpowiada, że raczej władza niż etyka zdecyduje o losach świata. Mimo to widzi w jego dziele moralny impuls, który może przyczynić się do „niewielkiego, ale rzeczywistego przyrostu dobra i sprawiedliwości”.
7. Ton i znaczenie recenzji
Recenzja utrzymana jest w tonie pełnym szacunku, ale i ironicznego dystansu. Schopflin dostrzega w Ethics of Reconciliation próbę moralnej odnowy chrześcijaństwa w kontekście Europy Wschodniej, łączącą wpływy Kinga, Bonhoeffera i personalizmu protestanckiego. Jednocześnie ostrzega, że pojednanie bez świadomości tragicznego wymiaru historii łatwo zamienia się w moralną utopię.
