22/12/2025
“Năm 1972, thời kỳ Mỹ ném bom ác liệt nhất xuống Hà Nội và miền Bắc, họa sĩ Dương Bích Liên đã sáng tác nên ‘Hào’. Bức sơn dầu khổ lớn ‘Hào’ được Dương Bích Liên vẽ trong 12 ngày đêm B-52 ném bom rải thảm dữ dội Hà Nội, ông không sơ tán, xưởng vẽ mất điện, vẽ trong ánh lửa củi đốt trên nền nhà. Đây là một trong số hiếm những bức tranh vẽ về chiến tranh của người họa sĩ vốn duy mỹ và ưa vẽ thiếu nữ, phong cảnh thanh vắng.
Đầu năm 1973, quán bia ở phố Cổ Tân (cạnh Nhà Hát Lớn) là một nơi ‘giao lưu’ tin tức của văn nghệ sĩ Hà Nội đương thời. Các nhà văn, nhạc sĩ như Nguyễn Tuân, Văn Cao, đạo diễn Phạm Văn Khoa nghe chuyện Dương Bích Liên mới vẽ xong bức tranh mới, bèn rủ nhau đi từ Cổ Tân về xem. Mọi người trầm trồ trước bức tranh khổ lớn (147x200 cm) và ý đồ của họa sĩ. Vì lúc ấy vật liệu vẽ cực hiếm, lại được Hội Mỹ thuật phát theo ‘khẩu phần’ nên các họa sĩ khó có điều kiện để vẽ tranh to.
Ông Nguyễn Tuân, con người lịch duyệt, thấu hiểu sâu sắc không khí văn đàn thời ấy, chỉ vào tranh nói: ‘Nên thêm vào cái gì đó, cho đỡ mênh mông’. Rồi ông gợi ý: ‘Có thể là những chiếc MIG’. Dương Bích Liên hiểu ngay ý nhà văn nói gì. Ông nghĩ một lúc, rồi lấy palet, pha mầu rồi vẽ tại chỗ hai quả tên lửa vào phía xa xa. Rồi ông buông bút cười, nói (bằng tiếng Pháp): ‘Hai quả tên lửa này là của Nguyễn Tuân, không phải của moa...’
Đã thêm tên lửa vào rồi, ấy vậy mà bức ‘Hào’ vẫn ‘trượt’ khi duyệt vào triển lãm năm ấy. ‘Hào’ đi bằng xe commăngca của Hội Mỹ thuật từ nhà của Dương Bích Liên, 55 Bà Triệu đến Trường Mỹ thuật, 42 Yết Kiêu. Vì ‘Hào’ bị hội đồng duyệt nhận định là uỷ mị, thiếu tính chiến đấu nên ‘Hào’ đã không được treo trong Triển lãm thường niên của Hội Mỹ thuật tổ chức năm 1973. Nó được chở về Trường Mỹ thuật để mọi người ‘góp ý kiến phê bình’. Khi mới treo, bức tranh này đã thu hút 6, 7 người thuộc giới văn nghệ sĩ nổi tiếng lúc bấy giờ tới tận nơi để chiêm ngưỡng. Thậm chí, nhà thơ Trần Dần đã làm một bài thơ dài 8 trang, để ca ngợi về vẻ đẹp đặc sắc của bức tranh ấy.
Phê bình xong, Hội Mỹ thuật nhắn họa sĩ đến lấy tranh về. Ông Bổng phố Hàng Buồm đến đề nghị với họa sĩ rằng sẽ chở tranh về giúp, với điều kiện là cho ông ta mượn một thời gian để xem. Dương Bích Liên gật đầu đồng ý vụ ‘mượn tranh’ này, thế là ông Bổng cùng người nhà đem... xe bò đến chở bức ‘Hào’ nhà. Hình ảnh chặng 2 của ‘Hào’ khá thú vị, ông Bổng cầm càng, vợ con ông đẩy, ‘Hào’ nằm ngửa trên xe ba gác (một loại xe bò nhưng nhỏ do người kéo), từ Yết Kiêu về phố Hàng Buồm. Ông Bổng là một người sưu tầm tranh và bản thảo viết tay của các nhà văn có tiếng của Hà Nội. Nhà ông ở gác 2, chật chội, cầu thang gỗ ọp ẹp, tối và rất hẹp nên ‘Hào’ phải vào nhà bằng đường bancông. Ông Bổng nhoài người ra lan can kéo ‘Hào’, vợ con ông đứng dưới đẩy, ‘Hào’ bị buộc bằng dây thừng, lơ lửng mãi mới lọt được vào phòng khách.
Lúc ấy, nhà văn Tô Hoài vừa đi Nga về, có biết chuyện bức ‘Hào’. Ông đến chơi với ông Liên, tặng bạn một ít sơn trắng, rồi bày tỏ quan điểm của mình về ‘Hào’ bằng việc đề nghị mua lại ‘Hào’. Ông Liên phải viết một cái giấy viết tay để ông Tô Hoài đem đến nhà ông Bổng, mới lấy được tranh về (trước đó ông Bổng không chịu trả). Đem tranh về, ông Tô Hoài phải gác tạm trong nhà, có khi để cả trên giường vì tranh to quá, treo vướng. Đúng lúc đó ông ‘bạn vàng’ của Tô Hoài là nhà văn Nguyên Hồng đạp xe từ Yên Thế về thăm. Thấy bức tranh, ông Nguyên Hồng khoái quá, bèn hỏi lấy lại được không. Ông Tô Hoài thấy để tranh cũng chật nhà, lại nể người bạn thân, bèn để cho Nguyên Hồng.
Ông Nguyên Hồng biếu ông Tô Hoài mấy lít rượu tăm, rồi nhờ xe ô-tô của một đơn vị pháo đóng quân ở gần nhà chở về. Tối đó, hàng xóm kéo đến nhà Nguyên Hồng, vì tưởng sắp có ‘văn công’ (bà con thấy bức tranh to, tưởng là phông sân khấu...). Bức tranh ngự ở nhà Nguyên Hồng một thời gian, thì bắt đầu b**g tróc. Vì vật liệu thiếu, nền tranh được lót quá mỏng nên sơn không ‘ăn’ với toan. Nguyên Hồng phải đem ra sân kho hợp tác xã phơi. Sau đó, ông xuống Hà Nội, kể lại chuyện với Tô Hoài. Ông Tô Hoài bảo là thôi cứ đem quách tranh về Hà Nội ‘cho Liên nó sửa’, chứ biết làm thế nào. Thế là một lần nữa, ông Nguyên Hồng lại nhờ xe pháo đưa tranh từ Yên Thế về Hà Nội.
Khoảng gần năm 1975, khi sắp thống nhất đất nước, bức tranh được sửa rồi bị quên trong xấp tranh của họa sĩ đến vài năm sau. Sau giải phóng miền Nam mấy năm, ông Nguyễn Trường (con trai hoạ sĩ Nguyễn Dung) ở phố Quán Thánh đến tha thiết đề nghị mua lại Hào. Ông Trường có đưa ra một phong bì, bảo họa sĩ rằng đây là ‘tháng lương của em’. Nhưng họa sĩ không nhận mà bảo ông Trường đến quán của bà Xuân béo phố Hàng Buồm mua rượu Tây về uống (tiếng là rượu Tây, nhưng là rượu ‘tạp chủng’ của các đầu bếp ở đại sứ quán rót ‘lận’ còn thừa trong các buổi tiệc tùng, rồi trộn lẫn chai nọ vào chai kia đem bán ra ngoài. Thời đó thế đã là ‘sang’ lắm!).
Ông Nguyễn Trường đem tranh về một thời gian thì ông Ngô Luân (là giám đốc XUNHASABA) đến chơi, thấy bức tranh bèn đo bằng gang tay, rồi gạ ông Trường mua lại tranh ‘Hào’ về để ‘che chỗ khuỷu cầu thang nhà ông cho khỏi gió’, và ‘thêm tý mỹ thuật’ (nói thế, nhưng thực ra ông Ngô Luân biết thừa đây là tranh Dương Bích Liên). Ông Ngô Luân mua tranh với giá 8.000 đồng và đem về để che gió ở chỗ khuỷu cầu thang thật.
Sau này, có một ông đại tá kiêm tùy viên văn hóa đại sứ quán Cuba đến chơi, ông Ngô Luân giới thiệu bức tranh, bình thêm rằng đây là tranh của một họa sĩ nổi tiếng Việt Nam, đội mũ sắt, thắp đèn đầu, vẽ dưới cơn mưa bom bão đạn của B-52 Mỹ cuối năm 1972. Ông đại tá người Cuba thích quá, hẹn rằng nhất định phải để lại tranh này cho bảo tàng Che Guevara của Cuba. Ông Ngô Luân hứa sẽ chỉ để lại tranh này cho ‘nhân dân Cuba anh hùng’, rồi sau đó giữ gìn bức tranh rất kỹ.
Lúc này là cuối những năm 1980, đầu 1990, tranh pháo đã bắt đầu có giá, nhưng ông Ngô Luân vẫn nhớ ông đại tá Cuba nên không bán. Vì ông đại tá Cuba không quay lại, nên năm 1995, trước khi mất Ngô Luân đành bán ‘Hào’ cho một nhà buôn tranh Việt kiều ở Singapore là ông Hà Thúc Cần, với giá 15.000 USD (mất 3.000 USD phí môi giới) .
Nguyên bản tranh có ba bức, một bức phác thảo bằng pastel, một bức bột mầu, và một bức sơn dầu (bức phác thảo bằng pastel không có hai quả tên lửa) thì nay bức bột mầu đã mất. Ông Hà Thúc Cần mua được tranh ‘Hào’ rồi, để ở Thủ Đức, có thể ông ta cũng từng đem bức tranh ra nước ngoài để sửa. Khoảng năm 2001 - 2002, ông Cần bị ốm. Trước khi chết, ông này bán đi rất nhiều tranh của các họa sĩ trường Mỹ thuật Đông Dương, trong đó có bức ‘Hào’…”
- Nguyễn Hải Yến -
