05/08/2025
Viên Spinel Trên Vương Miện Đế Chế Nga
Bên trên đỉnh Vương miện Đế chế Nga lấp lánh hàng ngàn kim cương, nổi bật một viên đá quý đỏ thẫm đã chứng kiến biết bao thăng trầm lịch sử. Đó chính là viên spinel huyền thoại – thường được gọi là “Hồng ngọc của Menshikov” hay “Hồng ngọc của Catherine Đại đế” – viên đá đỏ quý giá ngự trị trên đỉnh vương miện Hoàng gia Nga từ thế kỷ 18 đến nay . Bài viết này sẽ đưa bạn khám phá lịch sử ly kỳ của viên spinel độc đáo ấy, từ nguồn gốc và hành trình của nó, vai trò trong quá trình chế tác vương miện, đến những đặc điểm khoáng vật học và giá trị biểu tượng mà nó mang trong vương quyền Nga.
Lịch sử và nguồn gốc của viên spinel
Viên spinel đỏ trên vương miện Nga có một xuất xứ đậm chất sử thi. Tư liệu ghi lại rằng đầu thế kỷ 18 (năm 1702), viên đá này đã xuất hiện trong một thương vụ ở phương Đông: một sĩ quan người Nga tên Yan Istopnikov khi dẫn đoàn buôn sang Trung Quốc đã mua được một viên “đá lal” đỏ (tên cổ để chỉ các loại đá đỏ như spinel hoặc tourmaline) nặng khoảng 19,5 zolotnik – xấp xỉ gần 400 carat – với giá 8.000 lạng bạc . Tin về viên bảo ngọc nhanh chóng đến tai Hoàng thân Aleksandr Menshikov, cận thần của Nga hoàng Peter Đại đế. Năm 1705, Menshikov lập tức lệnh cho thuộc hạ mua lại viên đá từ Istopnikov, hoàn trả tiền vốn và thưởng thêm 1.000 rúp để sở hữu báu vật ấy cho triều đình . Không lâu sau, viên đá được dâng lên cho Sa hoàng Peter I (Peter Đại đế) – đánh dấu sự gia nhập của viên spinel vào kho báu vương triều Nga .
Trong những thập niên đầu thế kỷ 18, viên đá đỏ thẫm này nhiều lần “đổi chủ” trong giới quý tộc trước khi trở thành một phần của hoàng quyền. Năm 1724, Nga hoàng Catherine I tổ chức lễ đăng quang và cho chế tác một vương miện mới tại Moscow. Ban đầu, vương miện có đính một quả cầu bằng vàng trên đỉnh, nhưng ngay trước lễ, quả cầu này được thay thế bằng một viên đá đỏ khổng lồ do chính Menshikov dâng lên . Nhật ký của Friedrich W. Bergholz ghi lại rằng khi vương miện được đem ra giới thiệu ngày 30/3/1724, trên đỉnh đã gắn “một viên ruby phương Đông (yakhont) đỏ thẫm, lớn gần bằng ngón tay, quý hiếm vô song” . Lễ đăng quang diễn ra ngày 7/5/1724, và viên đá đỏ ấy trở thành tâm điểm vương miện của Nữ hoàng Catherine I, được ca ngợi là “đỏ rực, to hơn trứng bồ câu, quý giá hơn mọi hồng ngọc từng biết” .
Tuy nhiên, sau lễ đăng quang, vương miện của Catherine I bị tháo dỡ để thu hồi châu báu, và viên đá đỏ được hoàn trả cho Menshikov – người lúc này xem nó như tài sản riêng. Một văn sĩ đương thời ghi lại rằng Menshikov “sở hữu một bảo vật trứ danh – một viên yakhont đỏ có giá trị khổng lồ, với kích thước, trọng lượng và màu sắc độc nhất vô nhị ở châu Âu” . Dù vậy, vận may của Menshikov không kéo dài: năm 1727, ông thất sủng và bị bắt vì tham nhũng. Viên đá đỏ khổng lồ lập tức bị tịch thu và nộp vào kho bạc nhà nước, chính thức trở lại quyền sở hữu của triều đình .
Từ đây, viên spinel tiếp tục góp mặt trong các lễ đăng quang kế tiếp. Năm 1728, triều đình chế tác vương miện cho Peter II và một lần nữa dùng viên đá đỏ lớn (trị giá 60.000 rúp khi đó) làm đỉnh vương miện . Đến thời Nữ hoàng Anna Ioannovna (1730), do vương miện Peter II đã bị tháo trước đó, các thợ kim hoàn được giao ba viên lal đỏ (trong đó có viên của Menshikov) để gắn lên vương miện mới. Tài liệu mô tả năm 1730 cho thấy trên đỉnh vương miện Anna có một viên đá đỏ lớn nhưng giá trị chỉ khoảng 1.000 rúp, và kiểm tra sau này xác định đó thực chất là tourmaline đỏ, có lẽ đã được dùng tạm thay cho viên spinel quý . Nhiều giả thuyết cho rằng viên spinel đắt giá đã được cất đi sau lễ đăng quang của Anna để bảo vệ an toàn cho báu vật, dù chưa có tài liệu khẳng định chắc chắn điều này .
Viên spinel xuất hiện trở lại trên vương miện của Nữ hoàng Elizabeth Petrovna năm 1742. Vương miện Elizabeth được chế tác tại St. Petersburg bởi nhóm thợ kim hoàn do Johann Zart và Samson Larionov dẫn đầu, và một nhân chứng thời đó ghi nhận dưới cây thánh giá đỉnh vương miện có “một viên lal đỏ lớn trị giá 60.000 rúp”  – chính là viên spinel độc nhất vô nhị ấy. Có vẻ như ngay sau lễ đăng quang, vương miện này cũng bị tháo dỡ (tương tự các vương miện trước đó) , nhưng viên đá đỏ thì vẫn được lưu giữ cẩn thận để sẵn sàng cho lễ đăng quang tiếp theo.
Bước ngoặt đến vào năm 1762, khi Nữ hoàng Catherine II (Catherine Đại đế) lên ngôi. Bà quyết định chế tác một vương miện đế quốc mới lộng lẫy chưa từng có – sau này được gọi là Đại Vương Miện Đế chế Nga. Hai nghệ nhân bậc thầy người Thụy Sĩ là thợ kim hoàn Georg Friedrich Eckart và thợ đính đá quý Jeremiah Posier (Pauzié) được giao nhiệm vụ hoàn thành tuyệt tác này chỉ trong vòng 2,5 tháng  . Vương miện được thiết kế theo phong cách hoàng gia châu Âu nhưng vẫn gợi cảm hứng Byzantine trung cổ, với hai nửa vòm hình bán cầu nạm kín kim cương, tượng trưng cho hai bán cầu Đông – Tây của đế chế Nga . Trên vương miện có tổng cộng 4.936 viên kim cương (tổng trọng lượng 2.858 carat) và 75 hạt ngọc trai Ấn Độ cỡ lớn viền quanh các mép vòm . Và tất nhiên, tâm điểm rực rỡ nhất chính là viên đá đỏ khổng lồ được gắn trên đỉnh – Catherine II đã cho đặt viên spinel gần 400 carat này vào vị trí cao nhất của vương miện mới, ngay bên dưới cây thánh giá tượng trưng cho vương quyền . Từ đây, thay vì tháo dỡ sau mỗi lễ đăng quang, Đại Vương Miện của Catherine Đại đế trở thành báu vật truyền ngôi: các Sa hoàng sau này đều đội lại vương miện đó trong lễ đăng quang của mình . Con trai Catherine là Hoàng đế Paul I thậm chí ra lệnh không bao giờ tháo rời vương miện của mẹ, chỉ điều chỉnh kích cỡ cho vừa đầu tân vương, nhằm bảo toàn biểu tượng liên tục của triều đại . Nhờ đó, viên spinel đỏ đã hiện diện trong lễ đăng quang của 7 vị Sa hoàng nối tiếp từ Catherine II tới Nicholas II (1896) – vị hoàng đế cuối cùng của triều Romanov . Trong suốt gần một thế kỷ rưỡi, viên đá lộng lẫy này luôn ngự trên đỉnh vương miện mỗi khi hoàng quyền Nga được trao truyền, trở thành chứng nhân cho vinh quang cũng như bi kịch của vương triều.
Viên spinel trên vương miện Đế chế Nga có trọng lượng khoảng 398,72 carat (tương đương ~79,3 gram)  , được ghi nhận là một trong những viên spinel lớn nhất thế giới (có tài liệu xếp nó lớn thứ hai, chỉ sau viên spinel ~500 carat trong kho báu Iran)  . Khối ngọc này không được cắt giác mà chỉ mài bóng giữ hình dáng gần tự nhiên, bề mặt hơi thô chứ không lấp lánh như kim cương cắt hoàn hảo . Điểm đặc biệt là viên đá có một lỗ xuyên ở phần chân – dấu vết cho thấy nó từng được xỏ dây làm mặt dây chuyền hoặc trang sức thời xưa. Khi gắn lên vương miện, các thợ kim hoàn đã khéo léo luồn vào lỗ đó một trục chốt nhỏ và nạm hai viên kim cương ở hai đầu để cố định viên đá cũng như che đi lỗ khoan . Nhờ vậy, viên spinel vừa được bảo vệ chắc chắn trên đỉnh vương miện, vừa tăng thêm vẻ huy hoàng với điểm xuyết của kim cương. Về màu sắc, tài liệu cổ mô tả viên đá có màu “đỏ thẫm tinh khiết”,– sắc đỏ lý tưởng mà các bậc quân vương vô cùng trân quý  .
Giá trị biểu tượng trong hoàng quyền Nga
Không chỉ quý giá về vật chất, viên spinel đỏ thẫm này còn mang trong mình những giá trị biểu tượng sâu sắc đối với vương quyền Nga. Trên đỉnh vương miện, viên đá nằm ngay bên dưới cây thánh giá bằng kim cương – sự sắp đặt hàm chứa thông điệp rằng quyền lực của hoàng đế luôn đặt dưới ánh sáng đức tin. Cây thánh giá tượng trưng cho Đức tin Cơ Đốc giáo, còn viên đá đỏ phía dưới tượng trưng cho quyền uy trần thế; sự kết hợp đó thể hiện quyền lực nhà vua được Chúa ban và tuân phục trật tự thiêng liêng cao hơn . Mỗi khi vương miện được đội lên, ánh đỏ rực rỡ của viên spinel tỏa sáng dưới thánh giá lấp lánh, như một lời nhắc về sự hòa quyện giữa sức mạnh hoàng gia và sự che chở của đức tin.
Trong hệ thống vương quyền Nga, viên spinel còn là biểu tượng của sự giàu có và quyền lực tối thượng. Ngay từ thế kỷ 18, nó đã được xem như bảo vật “có một không hai ở châu Âu” về kích thước và vẻ đẹp . Viên đá quý được định giá tới 60.000 rúp (con số khổng lồ thời bấy giờ) trong các văn kiện triều đình đầu thế kỷ 18, và đến giữa thế kỷ 19 giá trị ước tính lên tới 100.000 rúp . Tuy nhiên, giá trị thực sự của viên spinel vượt xa những con số – nó gắn liền với danh vọng của triều đại Romanov. Mỗi đời hoàng đế khi đội vương miện đều ý thức rằng viên đá đỏ thẫm ấy từng thuộc về tổ tiên họ, là một phần của huy hoàng đế chế. Từ Catherine Đại đế đến Sa hoàng Nicholas II, viên spinel luôn hiện diện trong các nghi lễ đăng quang, trở thành sợi dây nối liền tính chính thống và sự liên tục của vương quyền Romanov qua hơn 150 năm . Hình ảnh Đại Vương Miện với viên đá đỏ cũng xuất hiện trên quốc huy Đế quốc Nga, trên các biểu tượng hoàng gia và thậm chí trên cả đồng tiền, tem thư… minh chứng cho vị thế tối thượng của nó trong văn hóa vương triều .
Sau khi chế độ Sa hoàng sụp đổ năm 1917, viên spinel cùng vương miện suýt nữa đã bị đem bán ra nước ngoài để lấy ngoại tệ. May mắn thay, trước sức ép dư luận quốc tế và sự nhận thức về giá trị lịch sử vô giá của các bảo vật hoàng gia, chính quyền Xô-viết quyết định giữ lại vương miện và các viên đá quý vô song  . Năm 1967, Đại Vương Miện Nga (có gắn viên spinel) lần đầu tiên được trưng bày cho công chúng trong triển lãm Quỹ Kim cương tại Kremlin . Đến năm 1998, chính phủ Nga chính thức tuyên bố vương miện và viên spinel là “vô giá” – những quốc bảo không thể định giá bằng tiền . Ngày nay, viên spinel huyền thoại vẫn tỏa sáng trong tủ kính của Quỹ Kim cương Nga ở Moscow, thu hút ánh nhìn ngưỡng mộ của bao người yêu thích đá quý lẫn đam mê lịch sử. Nó như một viên “hồng ngọc sống”, kể lại câu chuyện mấy trăm năm vương quyền Nga mỗi khi ánh sáng chiếu vào, và tiếp tục gợi nhớ về một thời đại hoàng kim đã qua.
Nguồn tài liệu tham khảo: Viện bảo tàng Kremlin và Quỹ Kim cương Nga đã công bố nhiều thông tin về viên spinel và vương miện hoàng gia. Các tài liệu lịch sử, bao gồm Wikipedia và các bài nghiên cứu quốc tế, cũng cung cấp chi tiết về nguồn gốc viên đá, quá trình chế tác vương miện và những giai thoại xoay quanh báu vật này . Những dữ kiện nêu trên được tổng hợp từ các nguồn đáng tin cậy nhằm mang đến cho cộng đồng yêu đá quý một góc nhìn toàn diện, sâu sắc nhưng vẫn gần gũi, dễ hiểu về viên spinel huyền thoại trên Vương miện Đế chế Nga.
  Nguồn : Trinh Hoai Thu
