19/01/2025
Sức Hấp Dẫn Vĩnh Cửu Của Nghệ Thuật Gốm Sứ: Những Tuyệt Phẩm Gốm Sứ Thời Tống Trong Bộ Sưu Tập Của Bảo Tàng Metropolitan New York
Từ sự kiện một chiếc bút rửa hoa cúc men xanh da trời của lò nung Ru đời Tống được bán với giá 278,6 triệu đô la Hồng Kông tại buổi đấu giá mùa xuân của Sotheby ở Hồng Kông vào tháng 4 năm 2012, niềm đam mê và tò mò của các nhà sưu tập trong nước đối với gốm sứ thời Tống đã được khơi dậy mạnh mẽ. Như nhiều chuyên gia trong ngành nhận định, giá trị nghệ thuật và thị trường của gốm sứ thời Tống tại Trung Quốc lâu nay đã bị đánh giá thấp vì nhiều lý do. Từ góc nhìn của một người quan sát, tôi cho rằng sự yêu thích của phần lớn nhà sưu tập đối với gốm sứ đời Minh và Thanh – đặc biệt là gốm sứ cung đình thời Càn Long – phần nào phản ánh sự khao khát về sự giàu sang và xa hoa của tầng lớp hoàng gia từ những người mới trở nên giàu có. Trong bối cảnh văn hóa đại chúng bị ảnh hưởng bởi tính giải trí hóa của văn hóa cung đình Thanh triều, thị hiếu của các nhà sưu tập không tránh khỏi bị tác động bởi bầu không khí của thời đại.
Trên phổ lịch sử nghệ thuật, những thành tựu rực rỡ của gốm sứ thời Tống vượt xa các triều đại sau này. Đặc biệt, gốm sứ men đơn sắc thời Tống, dù là ở tiêu chuẩn thẩm mỹ cao cấp hay kỹ thuật chế tác tinh xảo, đều xứng đáng được xem là biểu tượng đỉnh cao của nghệ thuật gốm sứ Trung Hoa. Về lâu dài, tôi tin rằng giá trị thị trường của gốm sứ thời Tống sẽ có tiềm năng tăng trưởng lạc quan.
Hiện nay, gốm sứ thời Tống không dễ tìm thấy trên thị trường nghệ thuật như gốm sứ đời Minh và Thanh, một phần vì số lượng gốm sứ thời Tống hiện còn ít hơn nhiều so với Minh và Thanh, phần quan trọng hơn là những nhà sưu tập am hiểu – dù là bảo tàng hay tư nhân – hiếm khi bán ra. Điều đáng tiếc là một phần lớn gốm sứ thời Tống hiện nay đang nằm trong các bảo tàng hoặc bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài.
Bộ Sưu Tập Gốm Sứ Thời Tống Ở Nước Ngoài
Từ cuối thế kỷ 19, các nhà sưu tập nước ngoài đã đặc biệt yêu thích gốm sứ thời Tống, đặc biệt là gốm men đơn sắc. Họ không ngừng thu thập, tổ chức, trưng bày và nghiên cứu những tác phẩm này. Lần đầu tiên tôi biết về gốm sứ thời Tống ở nước ngoài là hơn 20 năm trước khi học cao học tại Học viện Mỹ thuật Trung ương, qua các bài giảng về giám định gốm sứ Trung Quốc của thầy Diệp Triết Dân. Thầy Diệp rất ngưỡng mộ thành tựu vĩ đại của gốm sứ thời Tống và mô tả chúng bằng những lời khen ngợi cao độ như "tuyệt mỹ không gì sánh được," và "hậu thế không thể đuổi kịp." Ông thường mang những mảnh gốm sứ và hiện vật thời Tống mà ông sưu tập được đến lớp để học viên quan sát kỹ qua kính lúp.
______________
Gốm Sứ Thời Tống Ở Nhật Bản, Anh, Và Mỹ
Nhật Bản, Anh và Mỹ là những quốc gia sở hữu nhiều bộ sưu tập gốm sứ thời Tống nhất. Tại Nhật Bản, tình yêu dành cho gốm sứ Tống bắt đầu từ thời các nhà sư Nhật đến Trung Quốc học đạo Phật và bị cuốn hút bởi chén trà men thiên mục của lò Kiến Dương. Các bảo tàng ở Nhật như Bảo tàng Nghệ thuật Đông Dương Osaka, Bảo tàng Mỹ thuật Idemitsu, và Bảo tàng Quốc gia Tokyo đều sở hữu những bộ sưu tập phong phú.
Tại Anh, bộ sưu tập nổi bật nhất là từ Quỹ Nghệ thuật Trung Hoa của Sir Percival David, thuộc Bảo tàng Anh, nơi trưng bày nhiều tuyệt phẩm gốm sứ từ lò Ru, Định, Quân, Quan và Long Tuyền. Bảo tàng Victoria & Albert cũng lưu giữ hàng trăm hiện vật gốm sứ Tống, trong đó có nhiều kiệt tác.
Tại Mỹ, các bảo tàng như Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á San Francisco, Viện Nghệ thuật Indianapolis, Bảo tàng Mỹ thuật Boston, và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York đều sở hữu các bộ sưu tập gốm sứ thời Tống ấn tượng. Mỹ cũng là nơi có số lượng lớn các bộ sưu tập tư nhân, dù khó có thể thống kê chính xác.
Bộ Sưu Tập Gốm Sứ Thời Tống Của Bảo Tàng Metropolitan
Những hiện vật gốm sứ thời Tống hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Metropolitan là một phần của khu trưng bày gốm sứ Trung Quốc, được tái tổ chức và mở cửa lại vào cuối mùa hè năm 2012. Khu vực này chiếm toàn bộ hành lang mở tầng hai, trưng bày lịch sử gốm sứ Trung Quốc từ thời Hán đến cuối thời Thanh. Trước đó, khu trưng bày này trong hơn 30 năm chủ yếu tập trung vào gốm sứ đời Minh, Thanh và gốm xuất khẩu. Trong lần tái tổ chức, tuy gốm Minh và Thanh vẫn chiếm phần lớn, nhưng số lượng gốm sứ thời Tống đã được bổ sung đáng kể, chiếm khoảng một phần ba trong tổng số hơn 300 hiện vật. Ngoài ra, khu vực này còn có một phần trưng bày gốm sứ đương đại, giới thiệu các tác phẩm của nghệ sĩ gốm hiện đại trên toàn thế giới. Sự đối chiếu giữa nghệ thuật gốm đương đại và gốm sứ Trung Quốc truyền thống nhằm tôn vinh vị trí không thể thay thế của nghệ thuật gốm sứ Trung Quốc trong lịch sử nghệ thuật nhân loại, đồng thời phản ánh sự tiếp nối của nghệ thuật gốm sứ trong bối cảnh văn hóa đa dạng toàn cầu.
Cấu Trúc Tổ Chức Triển Lãm Triển lãm này được giám tuyển bởi Denise Patry Leidy, người phụ trách bộ phận nghệ thuật châu Á, với sự hợp tác của Jane Adlin từ bộ phận nghệ thuật đương đại và Jeff Munger từ bộ phận điêu khắc và nghệ thuật trang trí châu Âu. Đội ngũ giám tuyển thể hiện xu hướng hợp tác đa văn hóa trong các bảo tàng nghệ thuật phương Tây ngày nay.
Các Hiện Vật Gốm Sứ Thời Tống Nổi Bật Bộ sưu tập gốm sứ thời Tống của Bảo tàng Metropolitan chủ yếu bao gồm các hiện vật từ lò Định, trong đó nổi bật là các tác phẩm bạch định (men trắng) và hắc định (men đen).
Những hiện vật này không chỉ thể hiện tay nghề điêu luyện của thợ gốm thời Tống mà còn cho thấy tầm quan trọng của gốm sứ trong việc phản ánh văn hóa và nghệ thuật thời kỳ này.
_______________________
Những Tác Phẩm Lò Quân Trong Bộ Sưu Tập Tái Tổ Chức
Trong số 6 tác phẩm từ lò Quân được tái tổ chức và trưng bày, có một chiếc gối gốm từng được cho là có niên đại từ thời Tống. Trên bề mặt của chiếc gối này có khắc một chữ lớn “枕” (nghĩa là “gối”). Tuy nhiên, hiện nay, nó đã được xác định là tác phẩm thuộc thời Kim hoặc Nguyên.
Ba tác phẩm từ lò Quân được ghi nhận thuộc thời Tống đều là những hiện vật nhỏ, trong đó nổi bật nhất là một chiếc hũ nhỏ có nắp, được đánh giá là một tác phẩm tuyệt đẹp.
Chiếc hũ này có hình dáng tròn trịa, với thân hũ từ miệng loe rộng dần xuống, sau đó thu hẹp lại một cách mạnh mẽ ở phần eo và dần dần tạo thành một vòng cung tròn hoàn hảo ở chân đế, mang lại sự thanh lịch tinh tế. Toàn bộ hũ, ngoại trừ chân đế thấp, được phủ lớp men dày màu xanh thiên thanh. Ở phần dưới của mặt ngoài hũ, có những vệt tím loang nhẹ tựa như mây trôi, nước chảy, tạo ra hiệu ứng loang màu tự nhiên. Những vệt loang này tuy trông như vô tình nhưng lại được sắp đặt một cách tinh tế, thể hiện sự khéo léo và ý nhị của người chế tác, mang lại vẻ đẹp tự nhiên đầy cuốn hút.
Nắp của chiếc hũ cũng là một điểm nhấn đặc sắc. Phần núm trên đỉnh nắp có màu vàng kim do lớp men ở đây mỏng hơn. Hiệu ứng này tạo nên sự hài hòa với những vòng tròn có sắc ánh kim xung quanh mép nắp, cũng hình thành từ lý do tương tự. Sự kết hợp này mang lại nét độc đáo và đầy thú vị cho tác phẩm.
Chiếc hũ nhỏ này từng thuộc bộ sưu tập của bà Mary Stillman Harkness, một nhà sưu tập nghệ thuật nổi tiếng. Sau khi bà qua đời vào năm 1950, chiếc hũ đã trở thành một trong những hiện vật thuộc số lượng lớn các tác phẩm nghệ thuật Trung Quốc mà bà để lại cho Bảo tàng Metropolitan.
_________________
Tác Phẩm Lò Quan Được Trưng Bày Mới
Trong bộ sưu tập mới trưng bày, chỉ có một tác phẩm từ lò Quan, đó là một chiếc bát rửa cọ có miệng tạo hình cánh hoa. Bát có thân hình nghiêng, phần đáy có chân vòng nhỏ thấp. Toàn bộ bên trong và bên ngoài bát, ngoại trừ phần miệng và đáy chân đế, đều được phủ men màu xanh thiên thanh. Miệng bát được viền bằng một vòng kim loại.
Ở mặt trong của bát, gần sát miệng, có một vết trượt men rõ rệt theo chiều dọc. Đáy bát có bốn điểm nổi b**g bóng men, có chỗ sáng rõ, chỗ mờ nhạt, cùng với một vết sứt mẻ khá dễ thấy. Bề mặt bên trong và bên ngoài bát đều có các vết rạn men không đều, tương đối thưa thớt. Các vết rạn ở phần thân bát lớn hơn, trong khi phần đáy thì nhỏ hơn và dày đặc hơn. Các vết rạn trên toàn bộ bề mặt có độ sâu nhất định, dù không tạo thành các dạng đường giao nhau đặc trưng như "kim tuyến sắt vân" thường thấy ở lò Ca, nhưng lại hình thành những đường nét trừu tượng một cách tự nhiên trong quá trình nung. Điều này khiến chiếc bát rửa cọ cổ xưa này mang đến cảm giác hiện đại trong mắt người xem ngày nay.
Cộng thêm màu men thanh nhã, thuần khiết và thiết kế đơn giản, tinh tế của lò Quan, tác phẩm này có nhiều điểm tương đồng với gu thẩm mỹ mà nghệ thuật hiện đại phương Tây theo đuổi. Vì thế, từ cuối thế kỷ 19, các tác phẩm gốm Tống như vậy đã được các nhà sưu tập phương Tây đặc biệt yêu thích.
Chiếc bát rửa cọ lò Quan này được Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Met) mua lại vào năm 1924 thông qua Quỹ Nghệ thuật Fletcher (Fletcher Fund). Quỹ này bắt nguồn từ việc Isaac D. Fletcher, một chủ ngân hàng lớn và cổ đông chính của công ty đường sắt ở miền Đông nước Mỹ vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hiến tặng toàn bộ bộ sưu tập nghệ thuật của mình cho Met sau khi qua đời năm 1917. Bộ sưu tập này gồm gần 300 hiện vật, bao gồm các tác phẩm từ thời kỳ Phục Hưng châu Âu, nghệ thuật cổ đại Ai Cập, Hồi giáo và Đông Á, với giá trị thị trường thời đó lên tới 3 triệu đô la.
Bảo tàng Metropolitan không chỉ mở riêng một phòng trưng bày mang tên ông mà còn thành lập Quỹ Nghệ thuật Fletcher để mua sắm các tác phẩm nghệ thuật cho bảo tàng. Khi chiếc bát rửa cọ lò Quan này được đưa vào bộ sưu tập của Met, đó cũng là thời kỳ nghệ thuật hiện đại đang phát triển mạnh mẽ ở phương Tây. Có thể hình dung rằng thị hiếu thẩm mỹ của những người phụ trách mua sắm khi đó ít nhiều đã chịu ảnh hưởng từ các trào lưu nghệ thuật đương thời.
